هند و يونان در آن داخل شد از ساير علوم و معارف اسلامى كاملا ممتاز شد و فرقهء صوفيّه از ديگر طوايف به‌كلّى جدا شدند . اعمال صوفيّه سه قسمت است : يكى عبادات ظاهرى مانند صوم و صلوة و غيره . و از اين جهت با ساير مسلمانان چندان تفاوت ندارند . ديگر رياضت‌هاى شاقّه مانند چله‌نشستن كه با رفتار ظاهرى عامّهء مسلمانان تفاوت دارد . قسمت سوم يك‌دسته آداب و شعارها و باصطلاح خودشان « آداب استحسانى » مانند خرقه ، عصا ، ركوه ، ميان‌بند ، رقص ، سماع ، وجد ، تواجد ، و آداب رباط و خانقاه و خرقه و امثال آنها كه ميان همه طوايف و سلاسل صوفيّه يكسان نيست . « 1 » اختلاف متشرّع با صوفى بيشتر راجع به دو قسمت اخير است چراكه متشرّع به‌ظاهر عبادت قانع است و بعض رياضات شاقّه را جزو بدعت مىشمارد . با رقص و سماع و امثال آنها نيز مخالف است . از بعضى صوفيان علاوه بر جهاتى كه با ظاهر شريعت سازش ندارد پاره‌يى از شطحيّات مانند « انا الحقّ » و « ليس فى جبّتى سوى اللّه » سر زده و دستاويزى به مخالفان داده است تا همگى صوفيّه را به كفر و زندقه متّهم ساخته‌اند . صوفى و متشرّع گذشته از اعمال و كردارهاى ظاهرى در عقايد هم با يكديگر سخت اختلاف دارند . و اين اختلاف از ديرباز ميان دو طايفه برقرار بوده و نسبت به مراتب تعصب مذهبى يا هوىوهوس دنيوى و مقتضيات هردوره شدّت و ضعف يافته است . و گاهى كار به‌دست غوغا افتاده و جماعتى از صوفيه را كشته و جسد بعضى را سوخته‌اند . علماى دو فرقه هم كتابها در ردّ يكديگر نوشته‌اند . نمونه‌يى از اختلافات و سخنان دو طايفه را از كتاب تبصرة العوام تأليف سيد مرتضى داعى رازى و كشف المحجوب و كتاب الفصل فى الملل و الاهواء و النحل تأليف ابن حزم ظاهرى ( متوفّى 456 ) و اسرار التوحيد و همچنين از آثار و مؤلفات متأخرّين از قبيل مرحوم ملا اسمعيل خواجويى و مجلسى و آقا باقر بهبهانى و آقا محمّد على كرمانشاهى و حاجّ محّمد جعفر كبوتر آهنگى و حاجّ ملا زين العابدين شيروانى و غيره به‌دست توان آورد . » « 2 » اكنون به شرح حال تنى چند از دانشمندان و بزرگان عالم تصوف مىپردازيم : امام محمّد غزالى حجة الاسلام امام محمد غزالى ( 450 - 505 ه . ق ) يكى از بزرگترين علما و متفكرين عالم اسلام است . در شهر توقان

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 107 به بعد ( 2 ) . همان كتاب ، ص 107 به بعد